तीज र चौरचन एकै दिन, जानौँ दुवै पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

जनकपुरधाम : नेपाली हिन्दु महिलाहरूको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हरितालिका तीज तथा मिथिला क्षेत्रको मौलिक एवं विशिष्ट पर्व चौठचन्द्र (चौरचन) आज विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिअनुसार मनाइँदैछ। यस वर्ष हरितालिका तीज भदौ २९ गते अर्थात् सेप्टेम्बर १४, २०२६ मा परेको छ।

ADVERTISEMENT

हरितालिका तीज विशेषगरी महिलाले भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा आराधना गरी मनाउने पर्व हो। विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायु, सुख, समृद्धि र पारिवारिक कल्याणको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ भने अविवाहित महिलाले असल जीवनसाथी प्राप्तिको कामना गर्दै व्रत तथा पूजा गर्ने धार्मिक विश्वास छ।

मिथिला क्षेत्रमा भने यही समय चौठचन्द्र अर्थात् चौरचन पर्व पनि विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। चौरचनमा विशेषगरी चन्द्रमाको पूजा गरी फलफूल, दही, खिरलगायतका प्रसाद अर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ। साँझ चन्द्रमा उदाएपछि परिवारका सदस्यहरू एकत्रित भएर पूजा तथा अर्घ्य दिने गर्छन्।

हरितालिका तीजको इतिहास

हरितालिका तीजको धार्मिक इतिहास भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको छ। पौराणिक मान्यताअनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई नै पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्नुभएको थियो। पार्वतीलाई उनका पिता हिमालयले अन्यत्र विवाह गराउन खोजेपछि उनी आफ्ना सखीको सहयोगमा वनमा गएर भगवान् शिवलाई प्राप्त गर्ने उद्देश्यले कठोर व्रत तथा तपस्या बसेको कथा धार्मिक ग्रन्थ तथा लोकपरम्परामा पाइन्छ।

‘हरितालिका’ शब्दको अर्थ पनि यही कथासँग जोडिन्छ। ‘हरत’ अर्थात् हरण गर्नु र ‘आलिका’ अर्थात् सखी भन्ने अर्थमा पार्वतीलाई उनकी सखीले विवाहको दबाबबाट टाढा लगेर वनमा पुर्‍याएको धार्मिक कथा प्रचलित छ। त्यही घटनाको स्मरणमा भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन हरितालिका तीजको व्रत बस्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।

समयसँगै तीज धार्मिक व्रतमा मात्र सीमित नरही नेपाली समाजमा महिलाको भेटघाट, माइतीसँगको सम्बन्ध, सुख–दुःख साटासाट गर्ने र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको पर्वका रूपमा समेत विकसित भएको छ। तीजका अवसरमा महिलाहरू रातो पहिरन र गरगहना लगाएर शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने, गीत गाउने तथा नाच्ने परम्परा रहिआएको छ। राष्ट्रपतिको कार्यालयले समेत तीजलाई नेपाली महिलाहरूले सनातन सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाउँदै आएको उल्लेख गरेको छ।

तीजको धार्मिक तथा सामाजिक महत्त्व

तीजमा महिलाहरूले प्रायः दिनभर व्रत बसेर साँझ वा निर्धारित समयमा शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने गर्छन्। कतिपय महिलाले निर्जल व्रतसमेत बस्ने गर्छन्। यद्यपि व्रतको विधि र परम्परा परिवार तथा समुदायअनुसार फरक–फरक हुन सक्छ।

तीजले धार्मिक आस्थासँगै पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक एकतालाई पनि बलियो बनाउने भूमिका खेलेको छ। माइतीघर जाने, दिदीबहिनी तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, सामूहिक रूपमा दर खाने र परम्परागत गीत–नृत्य गर्ने चलनले तीजलाई नेपाली समाजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व बनाएको छ।

चौरचन पर्वको इतिहास

चौठचन्द्र वा चौरचन मिथिला संस्कृतिको विशिष्ट पर्व हो। नेपालका मधेस तथा मिथिला क्षेत्रसँगै भारतको मिथिला क्षेत्रमा समेत यो पर्व परम्परागत रूपमा मनाइन्छ। यसको मुख्य विशेषता भनेको चन्द्रमाको पूजा र दर्शन हो।

लोकपरम्परामा चौरचनको सम्बन्ध भगवान् गणेश र चन्द्रमासँग जोडिएको कथा पाइन्छ। गणेश चतुर्थीका दिन चन्द्रमालाई हेर्न नहुने धार्मिक मान्यताका विपरीत मिथिला समुदायमा चन्द्रमालाई श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। यही विशिष्ट परम्पराले चौरचनलाई मिथिला संस्कृतिको अलग पहिचान दिने पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ।

चौरचनको ऐतिहासिक विकासबारे विभिन्न लोकमान्यता पाइन्छन्। केही ऐतिहासिक स्रोतले मिथिला क्षेत्रमा यो पर्वको लोकप्रियता करिब १६औँ शताब्दीमा राजा हेमाङ्गद ठाकुर र रानी हेमलतासँग जोडिएको उल्लेख गरेका छन्। यद्यपि यसको धार्मिक तथा लोकपरम्परा अझ पुरानो रहेको मानिन्छ।

कसरी मनाइन्छ चौरचन?

चौरचनका दिन घर–आँगन सफा गरी विभिन्न परिकार तथा प्रसाद तयार गरिन्छ। खिर, पुरी, दही, फलफूललगायतका सामग्री पूजा सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। साँझ चन्द्रमा उदाएपछि परिवारका सदस्यहरू एकत्रित भएर चन्द्रमालाई अर्घ्य दिने र पूजा गर्ने गर्छन्।

मिथिला समाजमा महिलाको भूमिकासमेत यस पर्वमा महत्वपूर्ण हुन्छ। घर–आँगनमा परम्परागत अरिपन बनाउने, पूजा सामग्री सजाउने तथा परिवारका सदस्यसँगै चन्द्रमाको पूजा गर्ने चलन छ। यसले मिथिलाको लोककला, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न सहयोग गरेको छ।

नेपालको विविध सांस्कृतिक स्वरूपमा यी दुवै पर्वको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ। तीजले शिव–पार्वतीप्रतिको धार्मिक आस्था, नारीको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति र पारिवारिक सम्बन्धलाई जोड दिन्छ भने चौरचनले मिथिला सभ्यता, चन्द्रपूजा, लोककला र सामुदायिक एकतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।